Phản vệ: nhận ra và gọi cấp cứu trong vài phút

Phản vệ là phản ứng dị ứng nặng, xảy ra nhanh và có thể đe doạ tính mạng.

Điều quyết định là nhận ra sớm và gọi cấp cứu ngay.

Nhận ra phản vệ

Thường xuất hiện trong vòng vài phút tới một giờ sau khi tiếp xúc với tác nhân.

Các dấu hiệu

Da và niêm mạc

• Nổi mẩn đỏ, mề đay lan nhanh.
• Ngứa dữ dội.
• Sưng môi, lưỡi, mặt, quanh mắt.
• Đỏ bừng.

Hô hấp

• Khó thở, thở rít.
• Khàn tiếng, giọng thay đổi.
• Nuốt khó, cảm giác nghẹn ở cổ.
• Ho liên tục, tức ngực.

Tuần hoàn

• Chóng mặt, choáng váng.
• Ngất.
• Da tái, vã mồ hôi lạnh.
• Tim đập nhanh.

Tiêu hoá

• Đau bụng dữ dội.
• Nôn, tiêu chảy.

Khác

• Cảm giác sắp có chuyện rất tệ xảy ra — dấu hiệu người bệnh thường mô tả và không nên xem nhẹ.
• Lú lẫn, kích động.

Nguyên tắc nhận biết

Nổi mẩn hoặc sưng, kèm bất kỳ dấu hiệu hô hấp hoặc tuần hoàn nào — phải nghĩ tới phản vệ.

Không nhất thiết phải có nổi mẩn. Một số trường hợp chỉ có khó thở và tụt huyết áp.

Xử trí ngay

1. Gọi cấp cứu ngay lập tức

Đừng chờ xem có đỡ không. Phản vệ có thể diễn tiến rất nhanh.

2. Ngừng tiếp xúc với tác nhân

• Ngừng thuốc đang tiêm, đang truyền.
• Ngừng ăn.
• Lấy ngòi ong ra bằng cách gạt ngang.
• Đưa ra khỏi khu vực có tác nhân.

3. Nếu có bút tiêm adrenalin được kê sẵn

• Dùng ngay theo hướng dẫn đã được bác sĩ dặn.
• Tiêm vào mặt ngoài đùi.
• Ghi nhớ giờ tiêm để báo nhân viên y tế.
• Vẫn phải gọi cấp cứu và tới bệnh viện.

4. Đặt đúng tư thế

Đây là điểm rất quan trọng và hay bị làm sai.

• Cho nằm ngửa, kê cao hai chân.
• KHÔNG cho đứng dậy, không cho ngồi bật lên đột ngột.
• Nếu khó thở nhiều — cho ngồi hơi ngả ra sau.
• Nếu nôn hoặc bất tỉnh còn thở — đặt nằm nghiêng.
• Nếu đang mang thai — nằm nghiêng trái.

Vì sao quan trọng: khi huyết áp đang tụt, thay đổi tư thế đột ngột có thể làm tình trạng xấu đi rất nhanh.

5. Nới lỏng quần áo, giữ ấm

6. Không cho ăn uống gì

7. Theo dõi liên tục

• Ở bên cạnh, không để một mình.
• Nếu ngừng thở, ngừng tim — cấp cứu ngừng tuần hoàn nếu biết làm.

Luôn phải tới bệnh viện

Kể cả khi triệu chứng đã đỡ.

Lý do: phản ứng có thể quay trở lại sau vài giờ và cần được theo dõi tại cơ sở y tế.

Các tác nhân thường gặp

Thuốc

• Kháng sinh.
• Thuốc giảm đau chống viêm.
• Thuốc cản quang.
• Thuốc gây tê, gây mê.
• Vắc xin — hiếm, và đây là lý do phải ở lại theo dõi sau tiêm.

Thức ăn

• Hải sản, tôm cua.
• Lạc và các loại hạt.
• Trứng, sữa — hay gặp ở trẻ nhỏ.
• Một số loại cá.
• Nhộng tằm, côn trùng.

Nọc côn trùng

• Ong đốt.
• Kiến lửa.

Khác

• Nhựa cao su.
• Gắng sức — đôi khi kết hợp với một loại thức ăn nhất định.

Những sai lầm nguy hiểm

• Chờ xem có đỡ không.
• Cho người bệnh đứng dậy đi ra xe.
• Chỉ uống thuốc dị ứng rồi nằm nghỉ.
• Cho uống nước, cho ăn.
• Để người bệnh một mình.
• Cạo gió, đánh gió.
• Về nhà ngay khi vừa đỡ.

Nếu đã từng bị phản vệ

• Ghi nhớ và ghi ra giấy tác nhân đã gây phản ứng.
• Luôn báo với mọi bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ trước khi dùng thuốc.
• Hỏi bác sĩ về bút tiêm adrenalin mang theo.
• Dạy người nhà cách nhận biết và cách dùng.
• Mang thẻ hoặc vòng ghi thông tin dị ứng.
• Đọc kỹ thành phần thức ăn.
• Báo nhà hàng khi đi ăn ngoài.
• Báo nhà trường nếu là trẻ em.
• Đi khám chuyên khoa dị ứng để được tư vấn cụ thể.

Về tiền sử dị ứng thuốc

Đây là thông tin quan trọng bậc nhất trong hồ sơ y tế của mỗi người.

• Ghi rõ tên thuốc, biểu hiện, mức độ.
• Luôn khai báo, kể cả khi đi khám vì chuyện khác.
• Không tự dùng lại thuốc đã từng gây phản ứng.
• Cẩn thận với thuốc cùng nhóm — hỏi bác sĩ.
• Không tự mua thuốc theo đơn cũ của người khác.

Vì sao phải ở lại theo dõi sau tiêm

Nhiều người sốt ruột muốn về ngay sau khi tiêm.

Thời gian theo dõi tại chỗ chính là để phát hiện phản vệ sớm — lúc còn ở nơi có sẵn thuốc và nhân viên y tế.

Đây là quy định có lý do rõ ràng, nên tuân thủ.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Nổi mẩn hoặc sưng kèm khó thở, khàn tiếng hoặc chóng mặt là phản vệ — gọi cấp cứu ngay.
2. Cho nằm ngửa kê cao chân, tuyệt đối không cho đứng dậy đi lại.
3. Luôn tới bệnh viện kể cả khi đã đỡ — phản ứng có thể quay lại sau vài giờ.

Câu hỏi thường gặp