Hai khái niệm này hay bị dùng lẫn — nhưng khác nhau rất nhiều về bản chất và mức độ nguy hiểm.
Dị ứng thức ăn
- Liên quan tới hệ miễn dịch.
- Xuất hiện nhanh — thường trong vòng vài phút tới hai giờ.
- Chỉ một lượng rất nhỏ cũng có thể gây phản ứng.
- Có thể gây phản vệ — đe doạ tính mạng.
Biểu hiện
- Nổi mề đay, ngứa.
- Sưng môi, lưỡi, mặt.
- Ngứa, rát trong miệng.
- Nôn, đau bụng, tiêu chảy.
- Khó thở, thở rít, khàn tiếng.
- Chóng mặt, ngất.
Không dung nạp thức ăn
- Không liên quan tới miễn dịch — thường do thiếu men tiêu hoá hoặc do thành phần trong thức ăn.
- Xuất hiện chậm hơn — nửa giờ tới vài giờ.
- Phụ thuộc lượng ăn — ăn ít thì có thể không sao.
- Không đe doạ tính mạng.
Biểu hiện
- Đầy hơi, chướng bụng.
- Sôi bụng, tiêu chảy.
- Đau bụng âm ỉ.
- Buồn nôn.
- Không có nổi mề đay, không khó thở.
Ví dụ phổ biến nhất: không dung nạp lactose
Đầy hơi, sôi bụng, tiêu chảy sau khi uống sữa — nhưng sữa chua hoặc phô mai thì nhiều người vẫn ăn được.
Bảng so sánh nhanh
| Đặc điểm | Dị ứng | Không dung nạp |
|---|---|---|
| Cơ chế | Miễn dịch | Tiêu hoá |
| Thời gian xuất hiện | Nhanh, vài phút tới hai giờ | Chậm hơn |
| Lượng cần thiết | Rất nhỏ cũng đủ | Phụ thuộc lượng |
| Triệu chứng da, hô hấp | Có | Không |
| Nguy hiểm tính mạng | Có thể | Không |
Các thức ăn hay gây dị ứng
- Hải sản, tôm cua.
- Lạc và các loại hạt.
- Trứng, sữa — hay gặp ở trẻ nhỏ.
- Một số loại cá.
- Đậu nành, lúa mì.
- Nhộng tằm, côn trùng.
- Một số loại trái cây.
Cách theo dõi và tìm nguyên nhân
Ghi nhật ký ăn uống
- Ăn gì, lúc mấy giờ.
- Bao lâu sau thì có triệu chứng.
- Triệu chứng cụ thể là gì.
- Kéo dài bao lâu.
- Chụp ảnh nếu có nổi mẩn.
- Ghi cả nước chấm, gia vị, đồ uống.
Đi khám chuyên khoa
- Để xác định chính xác — có các xét nghiệm phù hợp.
- Để được hướng dẫn cách tránh và cách xử trí.
- Để được kê thuốc cấp cứu nếu cần.
Không tự kiêng quá rộng
Kiêng nhiều loại thức ăn kéo dài mà chưa được khám dễ dẫn tới thiếu chất — đặc biệt nguy hiểm với trẻ em và phụ nữ mang thai.
Nên kiêng đúng thứ cần kiêng, dựa trên đánh giá của bác sĩ.
Nếu đã xác định dị ứng
Đọc nhãn thực phẩm
- Đọc kỹ thành phần mỗi lần mua — công thức có thể thay đổi.
- Chú ý các dòng ghi về khả năng lẫn tạp chất trong quá trình sản xuất.
- Cẩn thận với tên gọi khác của cùng một thành phần.
Khi ăn ngoài
- Báo rõ với nhà hàng.
- Hỏi về nguyên liệu, kể cả nước chấm, nước dùng, dầu chiên.
- Cẩn thận với món có nhiều thành phần.
- Cẩn thận với dụng cụ chế biến dùng chung.
- Nếu không chắc — không ăn.
Luôn mang theo
- Thuốc cấp cứu nếu đã được bác sĩ kê.
- Thẻ ghi thông tin dị ứng.
- Số điện thoại người thân.
Báo cho mọi người xung quanh
- Gia đình, đồng nghiệp, bạn bè.
- Nhà trường nếu là trẻ em.
- Mọi bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ.
Với trẻ em
- Dị ứng trứng, sữa ở trẻ nhỏ có thể giảm dần khi lớn — nhưng phải theo dõi và đánh giá bởi bác sĩ, không tự thử.
- Không tự cho trẻ ăn thử lại thức ăn đã gây phản ứng nặng.
- Dạy trẻ biết mình dị ứng gì khi đủ lớn.
- Báo nhà trường, có kế hoạch xử trí bằng văn bản.
- Bảo đảm trẻ vẫn đủ dinh dưỡng — hỏi bác sĩ về thay thế.
- Khi tập ăn dặm — cho thử từng loại mới một, cách nhau vài ngày.
Xử trí khi có phản ứng
Phản ứng nhẹ
- Ngừng ăn ngay.
- Theo dõi sát trong ít nhất vài giờ.
- Chườm mát nếu ngứa.
- Hỏi dược sĩ về thuốc.
- Ghi lại để báo bác sĩ.
Phản ứng nặng — gọi cấp cứu ngay
- Khó thở, thở rít.
- Sưng môi, lưỡi, họng, khàn tiếng.
- Chóng mặt, ngất.
- Nổi mẩn lan nhanh toàn thân.
- Đau bụng dữ dội kèm nôn.
Cho nằm kê cao chân, không cho đứng dậy, dùng thuốc cấp cứu nếu có, gọi cấp cứu.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Dị ứng có thể nguy hiểm tính mạng, không dung nạp thì không — phân biệt được giúp xử lý đúng mức.
- Đừng tự kiêng quá rộng và kéo dài — dễ thiếu chất, nên đi khám để xác định chính xác.
- Nếu đã dị ứng nặng — luôn mang thuốc cấp cứu và báo cho mọi người xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Dị ứng thức ăn khác không dung nạp thế nào?
Dị ứng liên quan tới hệ miễn dịch, xuất hiện nhanh sau khi ăn dù chỉ một lượng nhỏ và có thể gây phản vệ nguy hiểm. Không dung nạp chủ yếu gây khó chịu tiêu hoá, phụ thuộc lượng ăn và không đe doạ tính mạng.
Các thức ăn nào hay gây dị ứng nhất?
Hải sản và tôm cua, lạc và các loại hạt, trứng, sữa, một số loại cá, đậu nành và lúa mì. Ở trẻ nhỏ thì trứng và sữa gặp nhiều hơn.
Có nên tự kiêng nhiều loại thức ăn khi nghi dị ứng không?
Không nên kiêng quá rộng và kéo dài mà chưa được khám, vì dễ dẫn tới thiếu chất. Nên ghi nhật ký ăn uống và đi khám để xác định chính xác.
Đi ăn ngoài cần lưu ý gì khi có dị ứng thức ăn?
Nên báo rõ với nhà hàng về loại thức ăn gây dị ứng, hỏi về nguyên liệu và nước chấm, và mang theo thuốc cấp cứu nếu đã được bác sĩ kê.