Sơ cứu ngất, say nắng và hạ đường huyết

Ba tình huống này hay gặp trong cuộc sống hằng ngày — và cách xử lý ban đầu tạo ra khác biệt lớn.

Ngất

Dấu hiệu báo trước

• Hoa mắt, chóng mặt.
• Vã mồ hôi lạnh.
• Buồn nôn.
• Nhìn mờ, tối sầm.
• Ù tai.
• Da tái.

Nếu tự thấy các dấu hiệu này — ngồi hoặc nằm xuống ngay. Ngã khi đang đứng có thể gây chấn thương nặng hơn bản thân cơn ngất.

Xử trí khi có người ngất

1. Đặt nằm ngửa ở nơi thoáng.
2. Kê cao hai chân.
3. Nới lỏng quần áo, cổ áo, thắt lưng.
4. Không xúm quanh — cho thoáng khí.
5. Kiểm tra thở.
6. Nếu nôn hoặc còn lơ mơ — đặt nằm nghiêng.
7. Không cho ăn uống gì khi chưa tỉnh hẳn.
8. Khi tỉnh — cho nằm thêm một lúc, đứng dậy từ từ.

Không nên làm

• Không xốc dậy, không cho ngồi bật lên.
• Không tạt nước vào mặt.
• Không cho ngửi các chất kích thích mạnh.
• Không cạo gió, cắt lể.
• Không đổ nước vào miệng người chưa tỉnh.

Gọi cấp cứu nếu

• Không tỉnh lại sau một lát.
• Ngừng thở, không có mạch.
• Co giật.
• Ngất khi đang gắng sức.
• Kèm đau ngực, khó thở.
• Ngất kèm chấn thương đầu.
• Ngất tái đi tái lại.
• Người có bệnh tim.
• Phụ nữ mang thai.
• Người cao tuổi.

Ngất khi đang gắng sức là dấu hiệu cần được khám kỹ — có thể liên quan tới tim.

Say nắng và sốc nhiệt

Mức độ nhẹ

• Vã mồ hôi nhiều.
• Mệt lả, yếu.
• Chóng mặt, đau đầu.
• Buồn nôn.
• Chuột rút.
• Da lạnh ẩm, tái.
• Còn tỉnh táo.

Mức độ nặng — cấp cứu

• Da nóng, có thể ngừng ra mồ hôi.
• Lú lẫn, nói nhảm, kích động.
• Mất ý thức.
• Co giật.
• Thở nhanh, tim đập nhanh.

Xử trí

1. Đưa vào chỗ mát, thoáng ngay.
2. Cởi bớt quần áo.
3. Làm mát tích cực — lau người bằng nước mát, quạt, đắp khăn ướt ở cổ, nách, bẹn.
4. Nằm ngửa, kê cao chân.
5. Nếu còn tỉnh táo — cho uống nước mát từng ngụm nhỏ.
6. Nếu lơ mơ — KHÔNG cho uống, đặt nằm nghiêng và gọi cấp cứu.
7. Theo dõi liên tục.

Gọi cấp cứu ngay nếu

• Lú lẫn, mất ý thức, co giật.
• Da nóng mà không ra mồ hôi.
• Không đỡ sau khi làm mát.
• Nôn nhiều, không uống được.

Phòng

• Uống đủ nước khi làm việc ngoài trời — uống trước khi thấy khát.
• Tránh ra nắng vào giờ nắng gắt.
• Mặc đồ sáng màu, thoáng.
• Đội mũ rộng vành.
• Nghỉ ở chỗ mát định kỳ.
• KHÔNG BAO GIỜ để trẻ em hoặc người già trong xe đóng kín — nhiệt độ trong xe tăng rất nhanh.
• Chú ý người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính.

Hạ đường huyết

Hay gặp ở người đái tháo đường đang dùng thuốc, nhưng cũng có thể gặp ở người bỏ bữa, nhịn ăn, uống rượu khi đói.

Dấu hiệu

• Đói cồn cào.
• Vã mồ hôi lạnh.
• Run tay.
• Tim đập nhanh.
• Hoa mắt, chóng mặt.
• Yếu người.
• Lo lắng, bứt rứt.
• Lú lẫn, nói khó, hành vi khác lạ.
• Nặng: co giật, hôn mê.

Xử trí khi còn tỉnh và nuốt được

1. Cho dùng đường hấp thu nhanh ngay — nước đường, nước ngọt có đường, kẹo, mật ong.
2. Cho ngồi hoặc nằm nghỉ.
3. Chờ một lát rồi đánh giá lại.
4. Nếu chưa đỡ — cho dùng thêm.
5. Khi đã đỡ — cho ăn bữa nhẹ có tinh bột để tránh hạ lại.
6. Đo đường huyết nếu có máy.

Nếu lơ mơ hoặc bất tỉnh

• KHÔNG cho ăn uống gì — nguy cơ sặc vào phổi rất cao.
• Đặt nằm nghiêng.
• Gọi cấp cứu ngay.
• Theo dõi thở.
• Báo cho nhân viên y tế biết người bệnh có đái tháo đường.

Lưu ý về nước ngọt dành cho người ăn kiêng

Không dùng loại không đường để xử lý hạ đường huyết — phải là loại có đường thật.

Phòng cho người đái tháo đường

• Ăn đúng bữa, không bỏ bữa.
• Luôn mang theo kẹo hoặc đường.
• Dùng thuốc đúng chỉ định.
• Ăn thêm trước khi vận động nhiều.
• Không uống rượu khi đói.
• Cho người thân và đồng nghiệp biết mình có bệnh và biết cách xử trí.
• Mang thẻ ghi thông tin bệnh.
• Đo đường huyết theo hướng dẫn.

Một lưu ý chung

Trong cả ba tình huống, có một nguyên tắc chung:

Không cho người đang lơ mơ hoặc bất tỉnh ăn uống bất cứ thứ gì.

Nguy cơ sặc vào phổi có thể gây hậu quả nặng hơn chính tình trạng ban đầu.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Người ngất: cho nằm và kê cao chân, không xốc dậy, đứng lên từ từ khi đã tỉnh.
2. Say nắng mà da nóng và lú lẫn là cấp cứu — gọi cấp cứu và làm mát tích cực ngay.
3. Không cho người lơ mơ uống nước đường — đặt nằm nghiêng và gọi cấp cứu.

Câu hỏi thường gặp