Táo bón: xử lý đúng thay vì lạm dụng thuốc

Táo bón là vấn đề rất phổ biến — và cũng là nơi thuốc bị lạm dụng nhiều nhất trong các bệnh vặt.

Thế nào là táo bón

Không có một con số đúng cho mọi người. Nhịp đi ngoài bình thường rất khác nhau giữa người này và người kia.

Điều đáng chú ý là:

• Phân khô, cứng, thành cục.
• Phải rặn nhiều, mất sức.
• Cảm giác đi không hết.
• Đau khi đi.
• Thay đổi rõ so với nhịp bình thường của chính mình.
• Bụng chướng, khó chịu.

Nguyên nhân thường gặp

Ăn uống

• Ít chất xơ — ít rau, ít trái cây, ăn nhiều đồ tinh chế.
• Uống không đủ nước.
• Ăn quá ít, ăn kiêng khắt khe.

Lối sống

• Ít vận động — ngồi nhiều, nằm nhiều.
• Nhịn đi vệ sinh — rất phổ biến ở người làm văn phòng, học sinh, tài xế.
• Thay đổi lịch sinh hoạt, đi công tác, du lịch.
• Căng thẳng.

Thuốc

Nhiều loại thuốc có thể gây táo bón — thuốc giảm đau mạnh, thuốc sắt, một số thuốc dạ dày, một số thuốc huyết áp.

Nếu táo bón bắt đầu sau khi dùng thuốc mới, nói với bác sĩ — đừng tự ngưng thuốc.

Bệnh lý

Một số bệnh có thể gây táo bón — bệnh tuyến giáp, đái tháo đường, bệnh thần kinh, và các vấn đề tại ruột.

Đây là lý do táo bón kéo dài không đáp ứng với thay đổi lối sống thì cần đi khám.

Cách xử lý đúng

Chất xơ — nhưng phải kèm nước

Đây là điểm quan trọng nhất mà nhiều người làm sai.

Tăng chất xơ mà không tăng nước có thể làm táo bón nặng hơn — vì chất xơ hút nước, không đủ nước thì phân càng khô cứng.

• Tăng từ từ — tăng đột ngột gây chướng bụng, đầy hơi.
• Rau xanh các loại.
• Trái cây — đặc biệt các loại nhiều nước.
• Ngũ cốc nguyên hạt thay cho gạo trắng, bánh mì trắng.
• Các loại đậu.
• Khoai lang.

Uống đủ nước

• Uống đều trong ngày, không dồn một lúc.
• Một cốc nước ấm buổi sáng khi vừa dậy — nhiều người thấy có tác dụng.
• Uống nhiều hơn khi trời nóng hoặc vận động nhiều.

Vận động

Đi bộ đều đặn có tác dụng rõ rệt — không cần tập nặng.

Với người phải nằm nhiều, vận động trong khả năng và xoa bụng cũng giúp ích.

Thói quen đi vệ sinh

Đây là phần bị xem nhẹ nhất nhưng rất hiệu quả:

• Đi vào giờ cố định — thường sau bữa sáng là lúc ruột hoạt động mạnh nhất.
• Không nhịn khi có cảm giác muốn đi.
• Dành đủ thời gian, không vội.
• Kê chân lên ghế thấp — tư thế này giúp đi dễ hơn.
• Không ngồi quá lâu, không mang điện thoại vào — ngồi lâu góp phần gây trĩ.
• Không rặn quá sức.

Về thuốc nhuận tràng

Vấn đề của việc lạm dụng

• Một số loại dùng kéo dài có thể làm ruột giảm khả năng tự co bóp.
• Dần phải tăng liều mới có tác dụng.
• Có thể gây rối loạn điện giải.
• Che mất nguyên nhân thật sự.

Nguyên tắc

• Hỏi dược sĩ — có nhiều loại với cơ chế khác nhau.
• Dùng ngắn ngày.
• Không dùng các loại trà giảm cân, trà thải độc để trị táo bón — nhiều loại chứa thành phần nhuận tràng mạnh không ghi rõ.
• Nếu phải dùng thường xuyên — đi khám.

Táo bón ở trẻ em

Hay gặp vào các thời điểm

• Khi bắt đầu ăn dặm.
• Khi tập ngồi bô.
• Khi bắt đầu đi học — trẻ ngại đi vệ sinh ở trường.

Vòng luẩn quẩn cần tránh

Trẻ đi đau một lần rồi sợ, nhịn, phân càng cứng, lần sau càng đau.

Đây là cơ chế phổ biến nhất của táo bón mạn ở trẻ.

Cách xử lý

• Không ép, không mắng.
• Cho trẻ ăn nhiều rau, trái cây.
• Uống đủ nước.
• Cho trẻ vận động.
• Tập thói quen ngồi bô sau bữa ăn — không bắt buộc phải đi được.
• Kê chân cho trẻ khi ngồi bồn cầu người lớn.
• Không tự dùng thuốc nhuận tràng cho trẻ — hỏi bác sĩ.

Đưa trẻ đi khám nếu

• Táo bón kéo dài.
• Đau khi đi, có máu.
• Bụng chướng.
• Són phân — dấu hiệu có thể ứ phân.
• Trẻ sơ sinh táo bón.
• Kèm chậm lớn.

Táo bón khi mang thai

Rất thường gặp do thay đổi nội tiết, do thuốc sắt, do tử cung chèn ép.

• Tăng chất xơ và nước.
• Đi bộ nhẹ nhàng.
• Không tự dùng thuốc nhuận tràng — phải hỏi bác sĩ sản khoa.
• Nói với bác sĩ nếu thuốc sắt gây táo bón nhiều — có thể có cách điều chỉnh.

Khi nào cần đi khám

Nên đi khám nếu

• Táo bón kéo dài nhiều tuần dù đã thay đổi lối sống.
• Phải dùng thuốc thường xuyên.
• Táo bón mới xuất hiện ở người trên tuổi trung niên.
• Thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài.
• Táo bón xen kẽ tiêu chảy.
• Phân nhỏ dẹt kéo dài.
• Có tiền sử gia đình bệnh đại tràng.

Cần khám sớm nếu

• Có máu trong phân.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Thiếu máu.
• Đau bụng nhiều.
• Sốt.

Đi cấp cứu nếu

• Không đi ngoài và không trung tiện được, kèm nôn và chướng bụng.
• Đau bụng dữ dội.
• Bụng cứng.

Về máu trong phân

Nhiều người thấy máu thì nghĩ ngay là trĩ và bỏ qua.

Trĩ là nguyên nhân phổ biến, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.

Máu trong phân luôn là lý do để đi khám — đặc biệt ở người trên tuổi trung niên hoặc khi kèm sụt cân, thay đổi thói quen đi ngoài.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Tăng chất xơ phải đi kèm tăng nước — chỉ tăng xơ mà thiếu nước làm táo bón nặng hơn.
2. Đừng nhịn khi có cảm giác muốn đi và tập đi vào giờ cố định, thường sau bữa sáng.
3. Máu trong phân luôn là lý do đi khám — đừng mặc định là trĩ.

Câu hỏi thường gặp