Tiêu chảy cấp là chuyện gần như ai cũng gặp. Phần lớn tự khỏi trong vài ngày.
Nhưng điều nguy hiểm không nằm ở số lần đi ngoài — mà ở mất nước.
Nguyên tắc số một: bù nước
Đây là việc quan trọng nhất, quan trọng hơn nhiều so với việc cố cầm tiêu chảy.
Bù bằng gì
- Dung dịch bù nước điện giải (oresol) — tốt nhất.
- Nước đun sôi để nguội.
- Nước cháo loãng có chút muối.
- Nước dừa.
- Súp loãng.
Cách bù
- Uống từng ngụm nhỏ, liên tục — không uống ừng ực một lúc vì dễ nôn.
- Uống sau mỗi lần đi ngoài.
- Uống nhiều hơn bình thường.
- Nếu nôn — nghỉ một lát rồi uống lại từng thìa nhỏ.
Pha oresol đúng cách
Đây là chỗ hay sai và hậu quả không nhỏ.
- Pha đúng lượng nước ghi trên gói — không ước lượng.
- Không pha đặc hơn vì nghĩ "cho hiệu quả hơn" — pha đặc có thể làm mất nước nặng thêm.
- Không pha bằng nước khoáng, nước ngọt, sữa.
- Pha bằng nước đun sôi để nguội.
- Dùng hết trong ngày, không để qua đêm.
- Pha nguyên gói — không chia nhỏ gói.
Không nên dùng để bù nước
- Nước ngọt có ga — đường cao có thể làm tiêu chảy nặng hơn.
- Nước tăng lực.
- Nước ép trái cây nguyên chất nhiều đường.
- Cà phê, rượu.
Dấu hiệu mất nước
Ở người lớn
- Khát nhiều.
- Tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.
- Miệng khô.
- Chóng mặt khi đứng dậy.
- Mệt lả.
- Tim đập nhanh.
- Da kém đàn hồi.
- Lơ mơ — dấu hiệu nặng.
Ở trẻ nhỏ — cần chú ý đặc biệt
- Khóc không có nước mắt.
- Thóp trũng ở trẻ nhỏ.
- Mắt trũng.
- Tã khô nhiều giờ.
- Li bì hoặc quấy dữ dội.
- Bỏ bú, không uống được.
- Môi khô.
Trẻ nhỏ mất nước nhanh hơn người lớn rất nhiều — không nên chờ đợi.
Ăn uống khi đang tiêu chảy
Không nên nhịn ăn. Quan niệm nhịn cho "ruột nghỉ" là không đúng.
- Ăn nhẹ, dễ tiêu — cháo, cơm, chuối, khoai.
- Ăn ít một, nhiều lần.
- Trẻ bú mẹ vẫn tiếp tục bú — thậm chí bú nhiều hơn.
- Hạn chế đồ dầu mỡ, đồ quá ngọt.
- Tạm hạn chế sữa nếu thấy làm nặng thêm.
- Tránh đồ cay, rượu, cà phê.
Về thuốc cầm tiêu chảy
Không nên tự dùng.
Lý do:
- Tiêu chảy đôi khi là cách cơ thể tống tác nhân gây bệnh ra ngoài.
- Không nên dùng khi có sốt cao hoặc phân có máu — có thể làm nặng hơn.
- Không dùng cho trẻ nhỏ nếu không có chỉ định.
- Che mờ diễn biến khiến khó đánh giá.
Hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ — mô tả rõ có sốt không, phân thế nào, bao nhiêu ngày.
Về kháng sinh
Phần lớn tiêu chảy cấp do virus hoặc do thức ăn, không cần kháng sinh.
Tự uống kháng sinh có thể làm rối loạn thêm hệ vi sinh đường ruột và kéo dài tiêu chảy.
Khi nào cần đi khám
Đi khám sớm nếu
- Sốt cao.
- Phân có máu hoặc nhầy máu.
- Đau bụng nhiều.
- Tiêu chảy kéo dài quá vài ngày không đỡ.
- Nôn nhiều, không uống được gì.
- Có dấu hiệu mất nước.
- Người cao tuổi, người có bệnh nền.
- Phụ nữ mang thai.
- Vừa đi du lịch xa về.
- Nhiều người cùng ăn cùng bị — nghi ngộ độc thức ăn.
Đưa trẻ đi khám ngay nếu
- Trẻ dưới sáu tháng bị tiêu chảy.
- Có dấu hiệu mất nước.
- Bỏ bú, không uống được.
- Nôn tất cả những gì cho uống.
- Li bì, khó đánh thức.
- Phân có máu.
- Sốt cao.
- Bụng chướng.
Phòng bệnh
Vệ sinh tay
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh.
- Rửa tay trước khi chế biến thức ăn.
- Rửa tay sau khi thay tã cho trẻ.
Ăn uống
- Ăn chín, uống sôi.
- Không để thức ăn ngoài nhiệt độ phòng quá lâu.
- Hâm kỹ thức ăn để tủ lạnh.
- Rửa sạch rau quả ăn sống.
- Tách riêng đồ sống và đồ chín — kể cả dao thớt.
- Không ăn đồ đã có mùi lạ.
- Cẩn thận với hải sản sống, tiết canh.
Khi đi du lịch
- Uống nước đóng chai.
- Ăn đồ nóng mới nấu.
- Cẩn thận với đá lạnh.
- Mang theo oresol.
Về ngộ độc thức ăn
Nghi ngộ độc thức ăn khi:
- Xuất hiện sau khi ăn một bữa cụ thể.
- Nhiều người cùng ăn cùng bị.
- Khởi phát nhanh, kèm nôn nhiều.
Nếu nhiều người cùng bị sau một bữa — nên báo cơ sở y tế và giữ lại mẫu thức ăn nếu còn.
Đặc biệt cần đi cấp cứu nếu có nhìn mờ, nhìn đôi, sụp mi, nói khó, yếu cơ sau khi ăn đồ đóng hộp hoặc đồ lên men tự làm.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Bù nước quan trọng hơn cầm tiêu chảy — uống từng ngụm nhỏ, liên tục.
- Pha oresol đúng lượng nước ghi trên gói — pha đặc hơn có thể làm mất nước nặng thêm.
- Trẻ nhỏ mất nước rất nhanh — khóc không nước mắt, tã khô nhiều giờ, li bì là phải đi ngay.
Câu hỏi thường gặp
Điều quan trọng nhất khi bị tiêu chảy là gì?
Bù nước và điện giải. Nguy hiểm của tiêu chảy nằm ở mất nước chứ không phải ở số lần đi ngoài, nên bù nước quan trọng hơn việc cố cầm tiêu chảy.
Có nên tự uống thuốc cầm tiêu chảy không?
Không nên tự dùng, nhất là khi có sốt cao hoặc phân có máu, vì có thể làm tình trạng nặng hơn. Cần hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng.
Pha oresol sai cách có sao không?
Có. Pha đặc hơn hướng dẫn có thể làm tình trạng mất nước nặng thêm, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ. Phải pha đúng lượng nước ghi trên gói.
Dấu hiệu mất nước cần đi khám ngay là gì?
Tiểu rất ít hoặc không tiểu, miệng khô, mắt trũng, lơ mơ, chóng mặt khi đứng dậy, và ở trẻ nhỏ là khóc không có nước mắt hoặc thóp trũng.